CAN LE RUAHCHANNAK (TIME AND HOPE)

 
BiBle Reference: 2 Cor. 4:18; Heb.12:2
                                                                                                Rev. Dr. Samuel Ngun Ling
 
Mifim tampi nih kan kaltak cia mi kumzabu pakul kha harnak kumzabu (century of crisis) tiah min an sak.  Zeicahtiah vawlei ralpi pakhatnak le pahnihnak siseh, vawlei cung mangtam harnak le zawtfahnak a phunphun siseh kumzabu pakul chung ahhin kan tampi kan ton. 

HIV/AIDS, SARS le BIRD FLU zawtnak te hna zong hi kumzabu pakul chungah a chuakmi zawtnak thar ansi.  Khat leiah harnak tampi kan ton nain khatlei ah thanchonak tampi a um ve.  Science le technology lei fimnak le ral tuknak hriamnam thar a phunphun siamnak fimnak hna zong hi kumzabu pakul chung ah a hung chuakmi ansi.  Cu bantuk cun a tu a kal cuahmah mi kumzabu kul le khat chung ahhin zeithil hna dah kan ton rih lai i zei bantuk thanchonak phun dah a um rih lai ti mi hi minung nih chimchung awk ah a har ngai. 

Zei asihmanh ah Khrifa mi nih kumthar can kan hung luh tik poah ah kan philh ton mi cu hnulei kumhlun thil nih zeidah a ka cawnpiak i hmailei kumthar ah zeithil thar dah ka dirpi lai ti ruah kha a si ton.  Vawlei cung tuanbia tampi kan zoh tikah miphun tampi nih kumthar an phaktik poah ah hmelchunhnak asiloah sullam a ngei mi tuahsernak pakhatkhat in kumthar kha an orh ton. Tahchunhnak ah, Tuluk le Japan miphun hna nih kumthar hi biapi ngaimi pakhat ah an ruah caah an ram pumpi in zung an khar i hlunghlai ngai in an tuah ton ti kan hmuh.

Vawlei cung kumthar (New Year) tuanbia kan zoh tikah Rom chan in aa thawk ti kan hmuh. Rom miphun hna nih January 1 ni ahhin an pathian "Janus" sin ah rai an thawi i an biak.  Nihin vulei cung pumpi nih hmanmi ni thlarelnak (Calendar) hi Rom miphun hna thlarelnak in lakmi asi.  January ti mi biafang cu Rom pathian "Janus" min in a ra mi asi.  “Janus” pathian khuaruahhar a si nak cu, pakhatnak ah, mipum pakhat a ngei nain aa ralchanh mi hmai pahnih a ngei. 

Cu hmai pahnih nih a hmusak mi cu zeitikhmanh ah aa tong than kho ti lomi a liamcia can (past) le a ra laimi can (future) sullam kha a si.  Pahnihnak ah “Janus” ti mi min hi "innka"(door) asiloah "kutkaa"(gate) asiloah “zeizong vial aa thawknak” (all beginnings) ti mi sullam zong a ngei.  A cung lei sullam pahnih ruahchih in Rom pawl nih kumthar cu zeizong vialte a thar in aa thawknak,  a liam cia thil hlun vial te hnulei chit in hmai lei thil thar chungah hung luhnak, hnulei a hoih mi hmai ralchanh in hmailei kar hlannak ti sullam hna hi an ngei. 

Judah mi hna thlarelnak cu aa dan caah Rom thlarelnak bantuk in kumthar an ngei lo. Judah mi thlarelnak ahcun thlasarihnak thla nikhat ni hi (October thla nikhat ni) thlathar puai (feast of the new moon) an tuah ni asi.  Cucu  an caah kumrel aa thawknak kumthar ni a si ve ko (Lev. 23:23).  Hi ni ahhin rian vialte in i din in Pathian sin ah raithawinak an tuah.  Phundang in chim ahcun, Judah mi hna caah kumthar cu Pathian dinhnak i hrawm tinak a si.  Job thlacamnak zoh tikah Judah mi hna nithla relnak cu Pathian kut ah a um (Job 14: 3).  Pathian cu an nunnak hramthawk le donghnak (alpha & omega) (Biathlam 1:17) asi ti kan hmuh.  
 
Kumthar a sunsak mi miphun lakah Japan miphun hi pakhat an si ve.  Annih caah cun kumthar hi Khrihfa X'mas ni tluk in a sunglawi mi asi ve.  Japan nih kumkhat chungah miphun pi zungkhar ni niriat an ngei i cu chungah kumthar hi pakhat a si.  Kumthar lai zan (New Year’s Eve) zantim (Dec.31 ni zantim) 12:OOpm a tlin bak khin Japan ram i Shinto le Buddhist biakinn nih an ngeih mi darkhing dihlak (a dihlak 108 an ngei) an tum.

Darkhing an tumnak sullam cu a liamcia kumhlun chung i thil thalo vialte hrawh dih asi cang ti thawngthanhnak a si.  Cu bantuk in ram pumpi thawngthanhnak darkhing tum hnu longah mikip nih kumthar chungah thiang tein an lut tiah an zumh.  January ni 1 kumthar ni hi Japan holh in (Ganjitsu) asi i hi ni ahhin minung thong le sang in Shinto biakinn (Shinto Shrine) ah an kal.  Kumthar phak lai can poah ah hmundang kaa dang i a um mi chungkhar, cingla rualchan hna he i fonh thannak (Family Reunion) zong asi khawh chung an tuah ve i kumthar can kha an hmang ti hna. Hi bantuk (family Reunion) an tuahnak zanriah cu a thaw khun in chuanmi kumthar rawl le Japan zu reu (Sake) in tuah asi.  Ngakchia hna nih kumthar lente celhnak a phunphun an tuah. 

Cu pin ah chungkhar innkip ah facang rokung tom mi kha far kung teng nge pakhat kha an tem chih i innka tung ba ah an tem chih.  A sullam cu an biakmi kumthar pathian nih hi facang kungro le farkung tengnge tom mi ahhin a hung lang ve ton i thluachuah a pek tinak a si.  Japan company poahpoah January ni 1 in ni 3 tiang zung an khar hna.  Kumthar can a phak lai poh ah an inn an lo an thianh dih i kum hlun i hmanmi thilpuan siseh um le kheng le a dangdang siseh an hlonh dih hna i kum thar chungah thil thar kha an i cawk hna.  Hi bantuk kumthar can ahhin ram sifak in a ra mi ramdang mi hna nih thil thatha an hmuh khawh le an cawk khawh can asi ve. 

Cu pinah kumthar can phak lai poah ah dawr thil man an thumh dih caah thilman a fawi can zong a si.  Hi bantuk in vulei cung miphun kip nih kumthar chung hung luh hi thilhlun le nunhlun kal tak in thilthar le nunnak thar i lak can ah ruah cio asi.   Kumthar chuahtik paoh ah mikip nunnak aa thleng dih ti duhnak a si lo nain kumthar ti mi sullam nih a hei sawh duhmi cu kum le can tharnak nakin minung lungput le nunnak i thar chuahnak kha asi.
 
Khrihfa zumhnak theology lei in chim ahcun, minung nunnak cu a kal cuahmahmi thil (process) pakhat long a si.  Process theologians pawl nih an kan cawnpiak mi cu nunnak tuanbia cu a kal lengmang mi "process" pakhat a si. "Process" kan ti tikah hunchonak (progress) he a kal pengmi kha chim duhmi a si.  Nunnak ti mi hi hunchonak (progress) a um lo ahcun Buddhist pawl cawnpiaknak bantuk in aa hel lengmang nunnak (cyclic life), a thawknak ah a kir than lengmang mi nunnak bantuk a si kho.  Khrifa nih kan zumhmi nunnak cu mahbing ah caw lengkual bantuk n aa kual leng mang mi nunnak siloin hmai ah a kal cuahmah mi, thilhlun chungin thilthar a chuahter lengmang mi tiva bang a luangmi nunnak asi. 

Minung nih can pathum kan ngei: hnulei can, a kal lio mi can le a ra lai mi can kan ngei i hi can pathum nih kan nunnak hi a uk.  Hi can pathum chungin a luat kho mi ahohmanh kan um lo. “Being and Time” cauk a tialtu pa Philosopher Martin Heidegger nih minung sinak (being) a um ruangah can (time) zong hi a um a ti.  Can a sertu le a uktu cu Can Pathian a si caah can nih amah cu a uk kho lo.  Hebrew 13:8 chungah, “Jesuh cu nizan le nihin le hmailei zong amah ning a si” a ti tikah chum duhmi cu can cungah nawlngeitu Pathian a si tinak a si.  Minung cu a dong khomi le a thi khomi (finite being) a si donghnak a ngei kho mi (limit) zong a si. 

Job nih "Nu hrin mi minung pauh cu a chan a tawi i harnak in a khat. pangpar bang in a hung par i a uai than ko.  Thladem bang in a tli i aa peh lo.  Amah cu a rawp mi saphaw bantuk rungrul nih a ei mi puan bantuk a si..... A ni hna cu rel piak a si i a thla hna cu zeizat an si kha nangmah nih na hngalh.  Nangmah nih a lonh khoh lo mi ramri kha na ser piak" (Job. 14:1-5) a ti.  Hihi minung Ni thlarelnak (Calendar) cu asi. Khrifabu tampi le Organization tampi nih an chuahmi Calendar cu kan Calendar taktak a si lo. Kan Calendar taktak cu Pathian nih a kan ser piakmi Calendar (Kairos) can tu hi asi (Job. 14:1-5).
 
AD 2007 kumthar a dongmi Laimi Khrihfa dihlak nih hngalhawk thil pathum kha Baibal ca chung i David le Goliath tuanbia hmangin chim ka duh.  Hi tuanbia chung ahhin Goliath hi a ra lio mi kum zuam cawhnak (challenges) hmelchunhnak pakhat caah chiah ka duh.  David hi kumthar a dawngmi Khrifa pakhat cio zumhnak hmelchunhnak hmanthlak caah hman ka duh.  Hi tuanbia ahhin David nih Goliath a tei khawhnak  lam pathum a um.  Pakhatnak cu: (1) David nih a liam cia can i a ton cangmi (past experience) chungin teinak thazaang kha a tu i a hmaika ah a ton liomi thil (Goliath) teinak ah a hman khawh.  Bible chungah kan hmuh bantuk in amah nakin a thawng deuhmi le dongruk a sang deuhmi Goliath kha a tih hrimhrim lo. 

A unau lak zongah David cu a hmebik asinain mi pumrua tha ngaimi pa Goliath a doh ngamnak a ruang bik cu a liam cia can i Pathian nih a rak um pinak chung in a chuakmi ralthatnak kha asi.  A liam cia can chungah vom le chindeih kha an kaa a phih hna i a thah hna.  I Samuel 17:34 chungah David nih a chimmi cu, "na salpa nih hin ka pa caah tuu ka khal ton i chindeih siseh, vom siseh a rat i tufa kha turun chung in a seh tik ah ka dawi tawn i ka tuk i a kaa chung kha ka chuah ton, cun an rak zuan hnawh asi ah cun a hmurhmul in ka tlaih i ka tuk i ka thah ton.  Chindeih tin chung le vom tin chung in a ka chuah tu Bawipa nih hi Filistin mipa kut chung hin a ka chuah ko lai." a ti. 

Cu caah David nih Goliath a teinak thazaang cu a liamcia can i tonmi chungin a ra mi thawnnak a si.  A hmaika i a tonmi Goliath pumrua le thazaang cu a ngantuk ko nain Goliath nakin a thawng deuhmi vom le chindeih hmanh ka rak tei timi lungthawnnak le ngamhnak in a khat.  Hi nih a kan cawnpiakmi cu hihi asi.  Pathian nih kan ton lio mi le a ra lai mi harnak le tukforhnak tei khawhnak dingah a liam cia can chung i a rak kan dawtnak le a rak kan um pinak kha ruat than in thazaang laa hna hna seh ti a kan duhnak kha asi.  Zeicahtiah kan rak ton cangmi tuanbia chungah Pathian nih a kan dawtnak cu a nung peng i cucu nihin caah kan thazaang an cang ton. Chindeih le Vom hna cu Goliath nakin an thawng deuh ti kha David nih fiangten a hngalh tikah tihnak a ngei lo bantuk in Pathian nih a rak kan dawtnak cu nihin kan tonmi thil harnak nakin a let in a ngan deuh ti kan theih fian ahcun tihnak kan ngei ti hnga lo. 

Tihnak cu Pathian dawtnak tling a thei lo mi nih an ngeih ton mi a si (I John 4:17-18).  Kan ton lio mi thil le harnak hna cu a taktak ti ahcun Pathian nih a rak kan dawtnak thluachuahnak he tahchunh awktlak an si lo ti kha kan philh awk asi lo.  Kan kal takmi kum kha vun ruat hmanh uh sih.  Kum hlun chungah thlapa thla hleihnih, zarh in zarh sawm nga le hnih, a ni in ni zathum le sawmruk le panga kan rak ngei. Suimilam in 8760, minutes in 525,600, seconds in 31,536,000 can kan rak hman hna.  Vulei cungah second pakhat ah minung pathum hrin asi i pathum an thi tiah kan theih.  A thimi hna lakah kan i tel rih lo.  Cun vulei cung ahhin second pakhat ah accident 5 in 10 kar lak kan ton ti asi fon. 

Cu tluk a tammi accident chungcun ka luat fon. Tahchunhnak ah, chanthar minung pakhat nih motoka asiloah vanlawng asiloah a ke in kumkhat chung khual a tlawnnak hi buaktlak in meng 1000 in 10000 tiang a si an ti. Kannih Laimi hi meng 300 in 1000 ti ko u sih.  Hi vialte kan khualtlawnnak chungah accident pakhat hmanh kan rak tong hraw lo. Cu bantuk in kumkhat chungah thilri lei in siseh, tangka hmuhnak lei in siseh, zeidangdang in siseh Pathian nih zeitluk in dah a kan dawt a kan zohkhenh cio? 

A thimi le sizung a kai mi lakah ni zeizat dah Pathian nih dam in a kan chiah?  Pathian nih kan thlacamnak vei zeizat dah a rak kan leh i kan zawtfahnak le kan harnak chung in vei zeizatdah a kan khamh i kan sualnak a kan ngaihthiam?  Chimpit vansang kan rak um lio ah vei zeizat dah luatnak lam a kan ser piak i a kan bawmh?  Hlaphuah tu pa nih "tha chin pakhat hnu pakhat in rel" a ti bantuk in Pathian nih kumhlun chung i a rak kan dawtnak hi kumthar chung ah hmai lei ah a kan hnuk tu thazaang a si awk a si.
 
Pahnihnak ah, David cu zumhnak in nihin caah a nung ngammi pa asi.  Isreal mi nih Goliath an hmai ka i a dir ko kha an hmuh tikah a ther in an ther ko.  Ahohmanh an col ngam lo.  Hakha ah High school ka rak kai lioah Lai pasal pumrua tha Pu Buan Thang kan rak tih bantuk si dawh a si.  Pu Buan Thang cu vel a rak thawng ngaimi a si caah aa chawh kan hmuh tik poah ah lam thlang ah kan rak zam ton hna.  Cu bantuk cun Isreal mi nih Goliath an hmuh tikah tihnak in an khat.  Asinain David nihcun lenglei rumra kha a tih hrimhrim lo. 

A rak chimmi cu "amah (Goliath) ruangah hin a hohmanh an lung dong hna hlah seh, na salpa nih ka va kal lai i Filistin mipa hi ka va doh lai" (17:32) a ti.  Saul siangpahrang nih David cu Ralthuam angki, thir ngaphaw angki le dar luchin le fei a pek nain a duh lo. Tuu a khalh lio i a sining tein a thiangthunh le lungtekep panga le a tukhal zaal le lungherh chehnak te he Goliath cu a ton (:40).  Hi ahhin kan chim khawhmi cu David nih Pathian kha aa bochan i zumhnak in le chunglei Pathian thawnnak in ral kha a doh caah fawi te in a te khawh ti kan hmuh.  Zei maw can ah harnak le tukforhnak kan ti mi hi tihnung pi in a ra ton nain zumh ngamnak in a dirmi Khrihfa hna nihcun fawiten an tei khawh ton. 

Zeicahtiah ral a tei tu taktak cu kanmah kan si lo, kan chunglei i a nung mi Khrih thawnnak kha a si deuh.  Kannih cu ral tei ding ah kan do lo, tei cia mi chungah ral a do mi kan si ti hi bia hman ngaingai a si.  David nih Pathian aa bochannak kha tuahsernak in a langhter.  Chim long chim in a tuah ngam lo mipa a si lo.  Thil a hmuh ningin le a zumhning in mi nih an zumh lo zongah raltha in a tuah ngammi pa a si.  James nih "zumhnak cu tuahsernak a um lo ah cun a thi mi a si a ti." (James 2:22).  Pathian nih Abraham kha mi vialte pa ah a sernak cu a zumh bantuk in a tuah ngammi pa asi caah asi. Chim long chim, ceih long ceih i tuah sernak zeihmanh a ngei lo mi hnacu zumh awktlak Khrifa tha an si bal lo. 

Teinak nun zong an ngei kho bal lo.  Cu caah a chim bantuk in a tuah colhmi, a tu caah a nungmi Khrihfa kan si a herh.  “Ka tuah te lai" a ti pengmi Khrihfa hna nih an tuah taktak bal lo.  An chim mi kha an tuah lo caah vulei an tei bal lo.  Greek mi hna nih can hi phunhnih ah an then.  Pakhat cu "Chronos" a si.  “Chronos” cu suimilam can (clock-time), ni, thla, kum can relnak asi.  Chronos nih zeitik ah dah zeidah kan tuah lai timi kha fiang ten a kan chimh.  Asinain cu he aa ralkalh mi can a um i cucu "Kairos" an ti.  "Kairos" ti mi cu biakhiah can, tuan can kha chim duhmi a si.  

New Testament scholar Baibal lei minthang pakhat, John Marsh an timi pa nih Bawi Jesuh hmanmi can cu minung suimilam can, “chronos” can kha siloin Pathian aa phuan can, Pathian caah tuan can, “kairos” can tu kha asi deuh a ti.  Phundang in chim ahcun, Kairos timi cu cohlan lo tikah thihnak, cohlan tikah nunnak le Pathian duhnak thim can kha a si. Pathian duhnak thim can cu veikhat thim can long a um, veithum thim can (third choice) a um kho lo. 

A tu caah nun (live for the present) kan ti tikah Pathian caah a tu nun, Pathian caah a tu tuah colh tinak a si. Pathian nih vulei cungmi vialte hi thil tikhawhnak le cantha (possibilities and opportunities) aa tluk cio in a kan pek dih.  Cucu kanmah nih a phi kan chuah ding asi.  Ruah a sur tikah kheng ngan pi a dawnh tu pa nih ruahti tampi a donh khawh i hrai hmete in ti a donh tu pa nih ti tlawm te long a ngah bantuk in kan i peknak pahrang cung ah kan thil ti khawhnak kha a um ve.  Bethsaida ti li kam i mizeng pa nih ti a cawl lio ah aa paih manh lo ruang ah can sau pi dam lo in a um bang in can a um lio ah a ngeihmi can kha Pathian caah a hmang kho lo mi hna nih i chiarnak tampi an ngei ton.
 
A donghnak ah, David cu hmailei ruahchannak (hope) in ral a doh mipa asi. Ruahchannak kan ti mi cu thazaang a si.  Ruahchannak theology (Theology of Hope) nih aa tinh mi cu zumhnak thazaang a dermi hna kha thil ti khawhnak tampi (options/possibilities) chungah khumh in thazaang pek i zuam kha a si.  A ra lai mi thil tih in hmai ah a kal ngam lomi Khrihfa hna cu Khrih nih a kan pekmi ruahchannak nih hmai ah a nam ton hna i ngamhnak a pek ton hna. John Macquierrie an timi theologian pa nih thil si khawhnak (possibilities) chung luh awk ah a kan dawntu bik cu kan sinak (facticity) hi asi a rak ti.  “Facticity” timi cu, tahchunhnak ah, nu nih nu sinak kha a thleng kho ti lo bantuk in fapa zong nih a Pa fa asi nak kha a thleng kho ti lo bantuk asi. 

Asi kho ti lo mi kha zeicahdah asi khawh lo tiah ruahpeng mi nih minung thanchonak kha a donh ton.  Zeicahdah ka si a fah hnga, Pathian nih mirum fa ah a rak ka ser ve hnga lo timi ruahnak te hna nih hmailei kalnak a donh ton. Cu bantuk ruahnak cu mah sining i donhternak asi. 

David nii Goliath a dohnak kan zoh tikah annih dannak bik cu Goliath nih a mah sining kha aa bochan i David nih Pathian kha aa bochan.  Pathian nih amah sining lonh in rian a tuan khawh tiah David nih fek tein a zumh.  Amah sining kha pakhat hmanh i zoh lo in Pathian thawnnak kha aa bochan caah David nih teinak a hmuh kan ti lai. Goliath nih David cu "Uico ah ka si fung he na ka rat hnawh? tiah a ti i David Pathian kha chiat a serh tikah David nih “Nang nihcun vainam le fei  he na ka chuah hnawh sihmanhsehlaw kei nih cun ralkapbu Bawipa, Isreal ralkapbu hna i an Pathian, na zomhtaihmi min khan kan chuah hnawh. 

Vulei cung dihlak nih Isreal mi lak ah Pathian a um ti kha an hngalhnak hnga le hi aa pum mi vial te nih hin vainam le fei in Bawipa khamhnak hi a si lo ti kha an hngalh nak hnga Bawipa min in kan chuah hnawh” tiah a ti (17:45,47).  Cun le cangka cun David nih a zaal kha a vun purh i lungherh pakhat kha a lak i a herh hnu ah a cheh tikah Goliath cal padar ah a khen i Goliath vulei ah a tlu.  Cun David nih a tlik hnawh i Goliath lu kha a tan.  Hi bantuk in David nih Israel miphun caah teinak nganpi a tlunter mi cu ruahchannak (hope) thawnnak thong in asi. 

Baibal nih kan nunnak i lam a ka hruai tu hi ruahchannak a si a ti.  2 Kor.4:18 chungah Paul nih "Kannih nih kan i zohchih mi cu hmuh khawh mi thil hi si lo in hmuh khawh lo mi thil khi an si.  Hmuh khawhmithil cu can tawite lawng a nguh, sihmanhsehlaw hmuh khawh lo mithil cu zungzal ia hmun." “Jesuh kha fekten i zohchih u sih, amah cungah cun kan zumhnak cu a hramthawk in a dongh tiang a um.  Hmailei lunglawmhnak aa ruahchanmi ruangah khan vailam cung I thih ningzahnak cu zeihmanh ah a rel lo I a tu cu Pathian bawithutdan orhlei kamah khan a hung thu cang.” (Heb. 12:2).  Kumthar kan phak bantuk in Khrih ah ruahchannak a thar in nun i zuam hna uh sih.  Khrih cu kan ruahchannak asi (Christ is our hope).  Phung a rak ngaimi nan dihlak cung ah Kumthar lunglawmhnak le daihnak um ko seh.